Thủ ấn trong nghi thức tranh biện Phật học Tây Tạng và ý nghĩa biểu trưng của chúng

Trong khi tranh biện, người tranh biện hơi cúi đầu về phía trước. Cử chỉ này biểu thị sự nhận thức rằng nay mình được thọ hưởng và sử dụng một cách tự tại Diệu Pháp sâu xa và quảng đại, kho tàng Chánh pháp vô cùng trân quý mà ngay cả trải qua vô số trăm triệu đại kiếp cũng khó có được cơ duyên chỉ để nghe đến danh xưng của nó. Đồng thời, hành giả ý thức rằng tất cả nhân duyên thù thắng ấy đều xuất phát từ ân đức của vị Đạo sư.

Tiếp đó, xâu chuỗi được gấp làm đôi rồi quấn quanh ngón cái của bàn tay trái. Động tác này tượng trưng rằng bản thân mình cùng tất cả chúng sinh đều đang bị ngã chấp trói buộc trong vực thẳm của vòng luân hồi.

Kế đến, dùng ngón cái hất xâu chuỗi lên phía trên. Cử chỉ này biểu thị rằng nhờ tự thân nghiêm trì giới luật thanh tịnh, tôn kính thiện tri thức như tôn kính đỉnh đầu, đồng thời tinh tấn thực hành văn, tư, tu cùng mọi thiện pháp khác theo khả năng của mình, nên bản thân và tất cả chúng sinh — những người mẹ già trong vô lượng đời — đều được giải thoát khỏi ngã chấp, vốn là xiềng xích giam hãm chúng sinh trong vòng luân hồi.

Sau đó, vỗ hai lòng bàn tay vào trước ngực. Động tác này biểu trưng cho lời kêu gọi gửi đến tất cả hữu tình:

"Hỡi tất cả chúng sinh! Hãy lắng nghe một cách chuyên tâm, đừng để tâm tán loạn. Nay ta sẽ chỉ bày con đường giải thoát cho các ngươi."

Tiếp theo, người tranh biện cất tiếng:

"Ka ye! Ji ltar chos 'chad?"
(Này! Pháp sẽ được giảng giải như thế nào?)

Đây là một cách xướng theo cách biến cách thứ tám (hô cách) trong ngữ pháp Tây Tạng, nhằm gọi trực tiếp đối phương trong cuộc tranh biện, đồng thời khuyến thỉnh họ chăm chú lắng nghe.

Câu "Pháp sẽ được giảng giải như thế nào?" còn hàm ý khuyến thỉnh việc trình bày con đường chân chính, không sai lầm, dẫn đến sự thành tựu giải thoát và Nhất thiết trí (Sarvajñatā), tức là phương pháp đúng đắn để chứng đắc giác ngộ viên mãn.

Sau đó, người tranh biện trì tụng âm:

"Dhīḥ" (དྷཱིཿ)

Đây là chủng tự (bīja) của Đức Văn Thù Sư Lợi. Vì là biểu tượng đối trị vô minh và ngu si, nên khi xướng âm Dhīḥ, hành giả quán tưởng chủng tự ấy hiện khởi nơi bàn tay, đồng thời trì niệm tâm chú của Đức Văn Thù, nhờ đó gia trì trí tuệ được thấm nhập vào dòng tâm thức của chính mình.

Chú giải thuật ngữ

• བདག་འཛིན་ (bdag 'dzin): Ngã chấp, sự chấp thủ vào một cái "ta" có tự tính.
• ཐོས་བསམ་སྒོམ་གསུམ་: Ba giai đoạn tu học gồm Văn (nghe học), Tư (quán chiếu) và Tu (thiền định, thực hành).
• དྷཱིཿ (Dhīḥ): Chủng tự của Đức Văn Thù Sư Lợi, tượng trưng cho trí tuệ siêu việt, thường được trì tụng trước khi học tập, giảng dạy hoặc tranh biện để cầu gia trì trí tuệ.
• རྣམ་དབྱེ་བརྒྱད་པ་: "Biến cách thứ tám" trong ngữ pháp Tây Tạng, tương đương hô cách (vocative case), dùng để trực tiếp gọi hoặc khuyến thỉnh người đối diện.

Đoạn văn này cho thấy mỗi động tác trong nghi thức tranh biện Phật học Tây Tạng đều không chỉ mang tính quy ước hay hình thức, mà còn hàm chứa ý nghĩa tu tập sâu sắc: từ lòng tri ân Đạo sư, sự đoạn trừ ngã chấp, phát tâm giáo hóa chúng sinh, cho đến việc cầu thỉnh gia trì trí tuệ của Đức Văn Thù trước khi bước vào quá trình biện luận.